Język utworu literackiego nie jest przypadkowym zbiorem słów. Autor świadomie dobiera środki językowe, aby zbudować świat przedstawiony, scharakteryzować bohaterów, określić czas i miejsce wydarzeń, a także wywołać u czytelnika określone emocje. Jednym ze sposobów artystycznego kształtowania wypowiedzi jest stylizacja językowa. Dzięki niej pisarz może naśladować język minionej epoki, mieszkańców określonego regionu, konkretnej grupy społecznej albo charakterystyczny sposób wypowiadania się właściwy innemu gatunkowi literackiemu.
Stylizacja językowa polega na świadomym wprowadzeniu do utworu cech rozpoznawalnego stylu, odmiany języka lub wzorca wypowiedzi. Autor może więc naśladować dawną polszczyznę, gwarę, język potoczny, żargon zawodowy, styl biblijny, urzędowy, naukowy albo publicystyczny. Stylizacja nie jest mechanicznym kopiowaniem autentycznego sposobu mówienia. Pisarz wybiera tylko takie elementy, które pozwalają odbiorcy rozpoznać określony wzorzec, a jednocześnie nie utrudniają nadmiernie zrozumienia tekstu.
Warto odróżnić styl od stylizacji. Styl jest charakterystycznym sposobem ukształtowania wypowiedzi. Może być właściwy autorowi, epoce, środowisku, gatunkowi albo określonej sytuacji komunikacyjnej. Stylizacja natomiast jest celowym naśladowaniem takiego sposobu wypowiadania się. Jeżeli pisarz wprowadza do powieści bohatera mówiącego gwarą, nie zapisuje zwykle wiernie całego systemu autentycznego dialektu. Posługuje się wybranymi cechami wymowy, słownictwa, odmiany i składni, które wystarczają do stworzenia wrażenia regionalności.
Stylizacja może obejmować cały utwór, jego wybrane fragmenty albo jedynie wypowiedzi określonych postaci. Może dotyczyć słownictwa, fonetyki, słowotwórstwa, fleksji, składni, frazeologii, a nawet pisowni i interpunkcji. Niekiedy autor naśladuje również kompozycję oraz sposób prowadzenia narracji charakterystyczny dla innego gatunku, na przykład kroniki, pamiętnika, gawędy, kazania, modlitwy czy eposu.
Jedną z najważniejszych odmian stylizacji jest archaizacja. Polega ona na wprowadzaniu elementów języka właściwego dawnym epokom. Mogą to być archaizmy leksykalne, czyli stare wyrazy, historyzmy nazywające nieistniejące już urzędy, przedmioty i obyczaje, a także dawne formy gramatyczne, związki frazeologiczne oraz konstrukcje składniowe. Podstawowym celem archaizacji jest zazwyczaj odtworzenie kolorytu historycznego.
Archaizacja nie oznacza wiernego odtworzenia języka określonej epoki. Gdyby współczesna powieść o średniowieczu została napisana autentyczną polszczyzną średniowieczną, większość czytelników nie potrafiłaby jej zrozumieć. Pisarz stosuje więc archaizację wybiórczą. Wprowadza takie formy, które brzmią staroświecko, ale ich znaczenie można rozpoznać dzięki kontekstowi. Pozostała część wypowiedzi zostaje ukształtowana zgodnie z zasadami języka znanego odbiorcy.
Rozwój archaizacji w polskiej literaturze był związany ze wzrostem zainteresowania historią. Szczególne znaczenie zdobyła ona w XIX wieku, gdy romantycy zwrócili się ku średniowieczu, ludowym podaniom i narodowej przeszłości. W „Grażynie” oraz „Konradzie Wallenrodzie” Adama Mickiewicza pojawiają się nazwy dawnego uzbrojenia, strojów, urzędów i obyczajów. Wyrazy takie jak „giermek”, „brzeszczot”, „zbroja”, „komtur” czy „wajdelota” pomagają przenieść wydarzenia w rzeczywistość średniowiecznej Litwy i Zakonu Krzyżackiego.
Najbardziej znanym przykładem polskiej archaizacji jest twórczość Henryka Sienkiewicza. W „Ogniem i mieczem”, „Potopie” oraz „Panu Wołodyjowskim” pisarz stylizował język na polszczyznę XVII wieku. Jednym z jego źródeł były „Pamiętniki” Jana Chryzostoma Paska, a także inne dawne teksty, listy i kroniki. Sienkiewicz nie kopiował jednak języka źródeł. Stworzył własny, artystyczny model dawnej polszczyzny, który był wystarczająco odmienny od mowy współczesnej, aby wywoływać wrażenie historyczności, a zarazem pozostawał czytelny.
Archaizacja Sienkiewicza obejmuje wiele poziomów języka. W słownictwie pojawiają się między innymi formy „waćpan”, „mości panie”, „jeno”, „azali” i „aliści”. Autor stosuje dawne tytuły, nazwy urzędów, elementów uzbrojenia oraz formacji wojskowych. Wprowadza także staropolskie przysłowia, zwroty grzecznościowe, formy odmiany i konstrukcje składniowe. Dzięki temu świat powieści wydaje się osadzony w konkretnej epoce.
Stylizacja pełni w „Trylogii” również funkcję charakteryzującą. Inaczej wypowiadają się rycerze, inaczej szlachta, duchowni, żołnierze cudzoziemscy czy przedstawiciele innych narodowości. Szczególnie wyrazisty język Jana Onufrego Zagłoby podkreśla jego gawędziarstwo, dowcip, skłonność do przesady oraz przywiązanie do szlacheckich obyczajów. Archaizacja nie jest zatem jedynie historyczną dekoracją, lecz pomaga tworzyć osobowość bohatera.
Dawne formy językowe mogą nadawać wypowiedzi podniosły i uroczysty charakter, ale nie jest to ich jedyna funkcja. Archaizm użyty w odpowiednim kontekście może także wywoływać humor, ironię albo dystans. Wszystko zależy od rodzaju utworu i intencji autora. Leopold Staff w „Przedśpiewie” posługuje się uroczystym, klasycyzującym stylem, rozbudowaną składnią i słownictwem związanym z tradycją kultury europejskiej. Dzięki temu wypowiedź przypomina spokojne wyznanie doświadczonego mędrca, a refleksja nad cierpieniem i radością życia otrzymuje wymiar uniwersalny.
Drugą ważną odmianą stylizacji jest dialektyzacja, nazywana stylizacją gwarową. Polega ona na wprowadzeniu do utworu cech języka mieszkańców określonego regionu. Mogą to być dialektyzmy fonetyczne, leksykalne, fleksyjne, słowotwórcze i składniowe. Dialektyzacja pomaga określić miejsce wydarzeń, pochodzenie bohaterów i ich społeczną tożsamość. Może także służyć pokazaniu bogactwa kultury ludowej.
W cyklu opowiadań „Na Skalnym Podhalu” Kazimierz Przerwa-Tetmajer wykorzystał stylizację na gwarę podhalańską. Nie jest to wiersz, lecz zbiór opowieści inspirowanych życiem, legendami i językiem górali. Autor posługuje się regionalnym słownictwem, charakterystycznymi formami gramatycznymi i sposobem budowania zdań. Dzięki temu przedstawiony świat nabiera autentyczności, a bohaterowie zostają ukazani jako ludzie silnie związani z tradycją, przyrodą i własną wspólnotą.
Wybitnym przykładem dialektyzacji są również „Chłopi” Władysława Stanisława Reymonta. Język powieści nie jest wiernym zapisem jednej konkretnej gwary. Pisarz stworzył artystyczną mowę stylizowaną na język ludowy, wykorzystując cechy pochodzące z różnych regionów i łącząc je z polszczyzną literacką. Dzięki temu zachował czytelność utworu, a jednocześnie zbudował przekonujący obraz mieszkańców Lipiec.
W wypowiedziach bohaterów „Chłopów” pojawiają się takie formy jak „ino”, „kiej”, „cosik” czy „juści”. Obecne są również ludowe przysłowia, porównania, powiedzenia oraz konstrukcje składniowe. Stylizacja pokazuje sposób myślenia mieszkańców wsi, ich przywiązanie do ziemi, religii, obyczajów i hierarchii społecznej. Jednocześnie język narratora bywa silnie poetycki. Opisy przyrody są rytmiczne, obrazowe i nasycone metaforami, dzięki czemu życie wsi zostaje przedstawione jako część wielkiego cyklu natury.
Dialektyzacja pojawia się także w „Weselu” Stanisława Wyspiańskiego. Chłopscy bohaterowie posługują się mową stylizowaną na gwarę podkrakowską, podczas gdy inteligenci używają języka ogólnego, niekiedy pełnego poetyckich metafor i kulturowych aluzji. Zróżnicowanie wypowiedzi ujawnia społeczne podziały między uczestnikami wesela. Chociaż inteligenci fascynują się ludowością, często nie rozumieją rzeczywistych doświadczeń i aspiracji chłopów. Stylizacja językowa pomaga więc ukazać jeden z głównych problemów dramatu – niemożność prawdziwego porozumienia między warstwami społecznymi.
Inną odmianą jest stylizacja na język potoczny, nazywana potocyzacją. Polega na wprowadzeniu do utworu środków charakterystycznych dla codziennej, swobodnej rozmowy. Są to między innymi kolokwializmy, krótkie i niepełne zdania, powtórzenia, urwania wypowiedzi, równoważniki zdań, wykrzyknienia, wtrącenia oraz swobodny szyk wyrazów. Potocyzacja może nadawać tekstowi naturalność i bezpośredniość.
Szczególnym przykładem takiego zabiegu jest „Pamiętnik z powstania warszawskiego” Mirona Białoszewskiego. Autor odszedł od podniosłego sposobu opowiadania o historii. Jego narracja przypomina relację ustną: jest pełna krótkich zdań, powtórzeń, dopowiedzeń, nagłych zmian tematu i wyrażeń potocznych. Styl ten oddaje chaos wojennego doświadczenia oraz ograniczoną perspektywę zwykłego człowieka próbującego przetrwać bombardowania, pożary i wędrówkę przez piwnice.
Potoczność u Białoszewskiego nie oznacza braku artystycznego opracowania. Przeciwnie, pozornie spontaniczna relacja została starannie skonstruowana. Język pozwala przeciwstawić prywatne doświadczenie oficjalnym, bohaterskim opowieściom o powstaniu. Historia zostaje pokazana od strony codzienności, strachu, tłoku i fizycznego zmęczenia. Stylizacja potoczna może zatem służyć nie tylko osiąganiu realizmu, ale także wyrażaniu określonej interpretacji wydarzeń.
Stylizacja środowiskowa polega na naśladowaniu języka charakterystycznego dla danej grupy społecznej, zawodowej lub pokoleniowej. Taka odmiana języka nazywana jest socjolektem. Może obejmować terminologię zawodową, skróty, żargon, charakterystyczne metafory i sposoby wartościowania rzeczywistości. Stylizacja środowiskowa pomaga rozpoznać przynależność bohatera i pokazuje, w jaki sposób grupa wpływa na jego myślenie.
W opowiadaniu „Proszę państwa do gazu” Tadeusza Borowskiego pojawia się słownictwo związane z rzeczywistością obozu koncentracyjnego. Wyrazy takie jak „Kanada”, „organizować”, „muzułman” czy „komin” otrzymują szczególne, obozowe znaczenia. „Kanada” oznacza miejsce, w którym sortuje się rzeczy odebrane ludziom przywożonym do obozu, natomiast „organizowanie” staje się określeniem zdobywania potrzebnych przedmiotów, często cudzym kosztem. Język ujawnia zmianę systemu wartości i przystosowanie więźniów do nieludzkiej rzeczywistości.
Stylizacja środowiskowa występuje również w utworach przedstawiających szkołę, wojsko, grupy przestępcze, środowisko naukowe albo określone zawody. Nie zawsze służy jedynie realistycznemu odtworzeniu mowy. Może pokazywać zamknięcie grupy, jej hierarchię oraz sposób narzucania jednostce określonych poglądów. Żargon tworzy poczucie wspólnoty, ale jednocześnie może wykluczać osoby, które go nie rozumieją.
Ważnym rodzajem stylizacji jest stylizacja biblijna. Polega ona na naśladowaniu języka Biblii, jej składni, słownictwa, rytmu i kompozycji. Charakterystyczne są powtórzenia, paralelizmy, rozpoczynanie kolejnych zdań od tego samego spójnika, uroczysty ton, przypowieści oraz formuły przypominające proroctwa. Stylizacja biblijna nadaje wypowiedzi powagę i może sugerować, że przedstawione wydarzenia mają znaczenie ponadczasowe.
Adam Mickiewicz zastosował ją w „Księgach narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego”. Dzieło zostało ukształtowane na podobieństwo ksiąg świętych, a historia Polski przedstawiona jako część boskiego planu. Polacy zostali ukazani jako naród mający szczególną misję, natomiast emigrantom powierzono rolę pielgrzymów i apostołów wolności. Styl biblijny wzmacnia autorytet wypowiedzi oraz nadaje romantycznej koncepcji mesjanistycznej charakter prawdy objawionej.
Pisarze mogą również naśladować określone gatunki literackie. Przykładem jest stylizacja gawędowa, w której narrator zachowuje się tak, jakby bezpośrednio opowiadał historię zgromadzonym słuchaczom. Posługuje się dygresjami, powtórzeniami, zwrotami do odbiorcy i swobodną kompozycją. Z tradycją staropolskiej gawędy polemizuje Witold Gombrowicz w „Trans-Atlantyku”. Autor wykorzystuje archaiczną składnię, formy znane z pamiętnikarstwa szlacheckiego i rytm opowieści przypominający dzieło Paska, ale stosuje je do przedstawienia rzeczywistości XX wieku. Powstaje efekt komiczny i groteskowy.
Stylizacja często staje się podstawą parodii. Parodia polega na naśladowaniu rozpoznawalnego stylu, utworu lub gatunku w taki sposób, aby ujawnić jego schematy i osiągnąć efekt humorystyczny albo krytyczny. W „Monachomachii” Ignacego Krasickiego język i kompozycja eposu bohaterskiego zostały wykorzystane do opisania kłótni oraz bójki zakonników. Zderzenie podniosłej formy z błahym, kompromitującym tematem tworzy poemat heroikomiczny i ośmiesza bohaterów.
Podobny mechanizm można zauważyć w „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza. Autor parodiuje język szkolnych interpretacji, wypowiedzi nauczycieli, młodzieżowy sposób mówienia, a także podniosły styl literacki. Powtarzana przez profesora Bladaczkę formuła o wielkości poety pokazuje, jak szkolna instytucja narzuca uczniom gotowe sądy. Stylizacja ujawnia sztuczność języka, który zamiast pomagać w samodzielnym myśleniu, staje się narzędziem przymusu.
W „Szewcach” Stanisława Ignacego Witkiewicza mieszają się język filozoficzny, polityczny, naukowy, potoczny i wulgarny. Bohaterowie przechodzą od skomplikowanych rozważań do ordynarnych okrzyków, a poważne terminy zostają zestawione z absurdalnymi sytuacjami. Taka stylizacja służy grotesce. Pokazuje chaos ideologiczny, rozpad dawnych wartości oraz niemożność opisania rzeczywistości za pomocą jednego uporządkowanego języka.
Szczególną funkcję może pełnić także stylizacja poetycka, polegająca na nasyceniu wypowiedzi środkami charakterystycznymi dla języka poezji. W tekście pojawiają się wówczas metafory, rytmizacja, powtórzenia, niezwykłe epitety, symbole i rozbudowane obrazy. Stylizacja poetycka może występować w prozie i podnosić znaczenie opisywanych wydarzeń. Niekiedy zostaje użyta parodystycznie, zwłaszcza gdy wzniosły język opisuje coś banalnego lub brzydkiego.
Do najważniejszych funkcji stylizacji należy określanie czasu, miejsca i środowiska wydarzeń. Archaizacja przenosi czytelnika w przeszłość, dialektyzacja wskazuje region, a stylizacja środowiskowa pozwala rozpoznać grupę społeczną lub zawodową. Zabiegi te służą również indywidualizacji bohaterów. Sposób mówienia może ujawniać ich pochodzenie, wykształcenie, temperament, poglądy i stosunek do rozmówcy.
Stylizacja może budować realizm, ale może także podważać realistyczny obraz świata. W powieści historycznej tworzy złudzenie autentyczności, natomiast w grotesce celowo łączy niepasujące do siebie sposoby wypowiedzi. Służy również humorowi, satyrze, parodii, idealizacji albo krytyce określonego środowiska. Pozwala pisarzowi prowadzić dialog z tradycją literacką i pokazywać, że żaden język nie jest całkowicie neutralny.
Stylizacja językowa stanowi więc jeden z najbardziej wszechstronnych środków artystycznych. Może obejmować pojedyncze słowa, wypowiedzi bohaterów albo cały utwór. Dzięki niej literatura zachowuje pamięć o dawnych formach polszczyzny, ukazuje bogactwo gwar i języków środowiskowych, a także naśladuje rozmaite gatunki i style kultury. Najważniejsze jest jednak to, że stylizacja zawsze służy określonemu celowi: pomaga tworzyć znaczenia, oceniać rzeczywistość i kierować sposobem, w jaki odbiorca rozumie przedstawiony świat.
Lista lektur: Grażyna, Konrad Wallenrod, Pamiętniki, Ogniem i mieczem, Potop, Pan Wołodyjowski, Przedśpiew, Na Skalnym Podhalu, Chłopi, Wesele, Pamiętnik z powstania warszawskiego, Proszę państwa do gazu, Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego, Trans-Atlantyk, Monachomachia, Ferdydurke, Szewcy
Dla osób szukających pomocy w pisaniu prac polecamy serwis pisanie prac - profesjonalne korepetycje z wielu kierunków.
