Mit i literatura fantasy pozostają ze sobą w ścisłym związku, chociaż nie są tym samym zjawiskiem. Mit jest tradycyjną opowieścią o bogach, herosach, początkach świata, pochodzeniu człowieka oraz zasadach rządzących rzeczywistością. Dla społeczności, w których powstawał, nie był wyłącznie rozrywką ani świadomie stworzoną fikcją. Wyjaśniał najważniejsze zjawiska, uzasadniał obrzędy, przekazywał system wartości i pomagał człowiekowi określić własne miejsce w świecie.
Literatura fantasy jest natomiast nowoczesną, autorską formą fikcji. Jej twórca świadomie kreuje rzeczywistość, w której mogą istnieć magia, niezwykłe istoty, nadprzyrodzone moce i prawa odmienne od znanych z codziennego doświadczenia. Czytelnik nie musi wierzyć, że przedstawione wydarzenia naprawdę miały miejsce. Przyjmuje jednak reguły stworzonego świata i na czas lektury traktuje je jako spójne oraz wiarygodne.
Różnica ta nie usuwa podobieństw. Fantasy bardzo często korzysta z mitologicznych postaci, symboli, archetypów i schematów fabularnych. Pojawiają się w niej motywy stworzenia świata, walki porządku z chaosem, wyprawy po niezwykły przedmiot, zejścia do krainy śmierci, ofiary, odrodzenia, próby bohatera i powrotu do domu. W fantastycznych opowieściach spotykamy bogów, smoki, elfy, olbrzymy, czarowników, przedmioty obdarzone mocą i miejsca stanowiące granicę między światem ludzi a rzeczywistością nadprzyrodzoną.
Związek fantasy z mitem nie polega jednak wyłącznie na zapożyczaniu gotowych elementów. Pisarze mogą wiernie opowiadać dawny mit, przenosić jego bohaterów do współczesności, łączyć różne tradycje, odwracać znane role albo tworzyć całkowicie nową mitologię. Fantasy nie tylko zachowuje stare opowieści, lecz także prowadzi z nimi dialog. Może potwierdzać przekazane przez nie wartości, podważać je lub pytać, czy dawne wzorce nadal odpowiadają doświadczeniom współczesnego człowieka.
Jednym z najważniejszych twórców wykorzystujących mitotwórczą funkcję literatury był John Ronald Reuel Tolkien. Nie ograniczył się on do umieszczenia w powieściach kilku istot pochodzących z dawnych legend. Stworzył rozległe uniwersum posiadające własną historię, geografię, języki, genealogie, pieśni, wierzenia i opowieści o początku świata. Czytelnik „Hobbita” i „Władcy Pierścieni” obserwuje jedynie fragment dziejów Śródziemia, ale odczuwa, że za wydarzeniami fabuły kryje się wielowiekowa przeszłość.
Tolkien czerpał przede wszystkim z tradycji germańskiej i skandynawskiej, poezji staroangielskiej, średniowiecznych legend, fińskiego folkloru oraz chrześcijańskiej wizji świata. Nie kopiował jednak żadnej mitologii w sposób mechaniczny. Zapożyczone motywy przetwarzał i łączył z elementami własnej wyobraźni. Stworzone przez niego elfy, krasnoludy czy smoki przypominają istoty znane z dawnych opowieści, ale posiadają odrębną historię i funkcję w świecie Śródziemia.
Najpełniejszy obraz mitologii Tolkiena zawiera „Silmarillion”. W otwierającej go opowieści świat powstaje za sprawą muzyki Ainurów, duchowych istot stworzonych przez Eru Ilúvatara. Poszczególne głosy współtworzą wielki temat, który następnie staje się podstawą widzialnej rzeczywistości. Melkor wprowadza do muzyki dysonans, pragnąc narzucić pozostałym własną wolę. Stwórca nie zostaje jednak pokonany. Włącza zakłócenie do większej całości, pokazując, że nawet bunt nie znajduje się całkowicie poza jego wiedzą.
Kosmogonia Tolkiena przypomina biblijną opowieść o jednym Stwórcy, od którego pochodzi cały świat. Równocześnie obecność licznych potężnych istot kształtujących rzeczywistość przywołuje politeistyczne mitologie. Powstaje oryginalne połączenie monoteizmu z wyobrażeniem zgromadzenia istot podobnych do dawnych bogów. Mit stworzenia staje się również refleksją nad naturą sztuki. Świat rodzi się z muzyki, a więc z harmonijnej współpracy wielu głosów. Zło zaczyna się natomiast od pragnienia, aby jeden głos podporządkował sobie wszystkie pozostałe.
Mitologiczne znaczenie ma także Jedyny Pierścień we „Władcy Pierścieni”. Nie jest on zwyczajnym magicznym przedmiotem. Sauron stworzył go jako narzędzie panowania nad innymi. Pierścień może przedłużać życie śmiertelnego posiadacza i obdarzać go szczególnymi możliwościami, ale przede wszystkim budzi pragnienie władzy oraz stopniowo niszczy wolę. Im bardziej ktoś chce wykorzystać go dla własnych celów, tym łatwiej poddaje się jego wpływowi.
Motyw niezwykłego pierścienia pojawiał się w różnych tradycjach, między innymi w mitologii północnej oraz starożytnych opowieściach o przedmiocie zapewniającym niewidzialność. Nie należy jednak sprowadzać dzieła Tolkiena do jednego zapożyczenia. Jedyny Pierścień jest oryginalnym symbolem władzy, której nie można bezpiecznie używać nawet w szlachetnej sprawie. Bohaterowie nie wyruszają po to, aby zdobyć magiczny przedmiot, ale żeby go zniszczyć. Tolkien odwraca zatem znany schemat wyprawy po skarb.
Równie ważne okazuje się przekształcenie mitu bohaterskiego. Frodo nie jest niezwyciężonym wojownikiem ani królem. Jest hobbitem, przedstawicielem ludu ceniącego spokój, jedzenie, dom i codzienne przyjemności. Wielkość bohatera wynika nie z nadludzkiej siły, lecz z gotowości do przyjęcia ciężaru, którego nie chce nieść nikt inny. W drodze towarzyszą mu lęk, zmęczenie i coraz większa zależność od Pierścienia.
Frodo nie zwycięża dzięki doskonałości. W decydującym momencie ulega Pierścieniowi i nie potrafi dobrowolnie wrzucić go do ognia. Ostateczne zniszczenie przedmiotu staje się możliwe wskutek wcześniejszego miłosierdzia okazanego Gollumowi. Bohaterowie nie zabili go, chociaż mógł wydawać się niebezpieczny i godny kary. W mitologii Tolkiena litość okazuje się potężniejsza niż siła. Tradycyjny etos bohaterski zostaje uzupełniony o chrześcijańską wartość przebaczenia.
Innym twórcą łączącym różne tradycje mitologiczne był Clive Staples Lewis. W cyklu „Opowieści z Narnii” stworzył świat, w którym obok siebie występują elementy chrześcijańskie, postacie z mitologii greckiej i rzymskiej, istoty znane z legend północnych oraz motywy baśniowe. W Narnii żyją fauny, centaury, driady, olbrzymy, krasnoludy, mówiące zwierzęta i czarownice. Ta różnorodność nie ma tworzyć systematycznej rekonstrukcji jednej mitologii. Służy zbudowaniu przestrzeni, w której dawne symbole mogą otrzymać nowe znaczenia.
Najważniejszą postacią świata Narnii jest Aslan. W powieści „Lew, czarownica i stara szafa” dobrowolnie oddaje życie, aby ocalić Edmunda, który dopuścił się zdrady. Zostaje zabity przez Białą Czarownicę, lecz powraca do życia, ponieważ istnieje głębsze prawo niż to, na które powoływała się przeciwniczka. Historia Aslana wyraźnie nawiązuje do ofiary i zmartwychwstania Jezusa Chrystusa.
Lewis nie przedstawia jednak opowieści ewangelicznej w historycznych realiach. Pyta raczej, jak mogłaby objawić się zbawcza miłość, gdyby istniał inny świat zamieszkany przez mówiące zwierzęta i istoty mitologiczne. Literatura fantasy staje się sposobem ponownego przeżycia znanej prawdy religijnej. Mit i symbol pozwalają spojrzeć na nią bez przyzwyczajeń towarzyszących codziennemu językowi.
Inny model korzystania z mitu odnajdujemy w cyklu o Ziemiomorzu Ursuli K. Le Guin. Pisarka nie rekonstruuje jednej konkretnej mitologii, lecz tworzy własny świat oparty na idei równowagi. Ogromne znaczenie ma w nim znajomość prawdziwych imion. Nazwanie rzeczy nie jest zwykłym opisem. Daje wiedzę o jej istocie i może zapewniać nad nią władzę. Magia wymaga jednak odpowiedzialności, ponieważ każda zmiana wpływa na całość świata.
W „Czarnoksiężniku z Archipelagu” młody Ged jest niezwykle uzdolniony, ale również dumny i niecierpliwy. Pragnąc udowodnić własną potęgę, przywołuje istotę z krainy śmierci. Uwolniony Cień zaczyna go prześladować. Początkowo bohater ucieka, później postanawia ścigać przeciwnika, aby ostatecznie odkryć, że Cień nie jest całkowicie obcym potworem. Stanowi część jego samego.
Historia Geda wykorzystuje schemat inicjacyjnej wyprawy. Bohater opuszcza rodzinne miejsce, pobiera nauki, popełnia błąd, staje wobec śmierci i powraca odmieniony. Najważniejsza próba nie polega jednak na zabiciu potwora. Ged musi rozpoznać, nazwać i przyjąć własną ciemną stronę. Mit walki bohatera z bestią zostaje przekształcony w opowieść o osiąganiu dojrzałości oraz wewnętrznej jedności.
Le Guin wykorzystuje mit również do polemiki z tradycyjną fantasy. Jej świat nie jest prostym odpowiednikiem średniowiecznej Europy, a większość mieszkańców Ziemiomorza ma ciemny kolor skóry. Autorka stopniowo podważa także przekonanie, że najważniejsze historie muszą opowiadać o męskich wojownikach i czarodziejach. W późniejszych częściach cyklu coraz większe znaczenie zyskują doświadczenia kobiet, codzienna praca, opieka i odpowiedzialność. Fantasy może więc przejmować mitologiczne wzorce, a zarazem ujawniać ograniczenia dawnego modelu bohaterstwa.
Bezpośrednie przeniesienie postaci mitologicznych do współczesności zastosował Neil Gaiman w „Amerykańskich bogach”. Powieść przedstawia Stany Zjednoczone jako przestrzeń, do której kolejne grupy przybyszów przywoziły własne wierzenia. Razem z ludźmi przybywali ich bogowie, między innymi postacie pochodzące z tradycji nordyckiej, słowiańskiej, afrykańskiej i egipskiej. W nowej rzeczywistości tracą jednak znaczenie, ponieważ coraz mniej ludzi o nich pamięta.
Dawnym bogom przeciwstawieni zostają bogowie nowi, związani z mediami, technologią, konsumpcją, pieniądzem i masową kulturą. Gaiman wykorzystuje mit do refleksji nad współczesnym społeczeństwem. Pokazuje, że ludzie nadal oddają czemuś czas, uwagę i energię, nawet jeżeli nie nazywają tego religią. Zmieniają się przedmioty kultu, ale potrzeba podporządkowania życia potężniejszym siłom nie znika.
W „Amerykańskich bogach” mit nie jest martwą historią zachowaną w muzeum. Żyje, dopóki ludzie go opowiadają i uznają za ważny. Jednocześnie zmienia się w nowych warunkach. Bogowie przywiezieni do Ameryki nie są dokładnie tacy sami jak w dawnych opowieściach, ponieważ zostali ukształtowani przez pamięć migrantów. Gaiman łączy więc mitologię z problemem tożsamości, wykorzenienia i kulturowej pamięci.
Inny charakter ma „Mitologia nordycka” tego samego autora. Gaiman nie tworzy w niej rozbudowanego współczesnego świata fantasy, lecz opowiada na nowo historie Odyna, Thora, Lokiego i innych postaci skandynawskiej tradycji. Zachowuje główne wydarzenia znane ze źródeł, ale nadaje im przystępny język i wyrazistą narrację. Zestawienie „Mitologii nordyckiej” z „Amerykańskimi bogami” pokazuje dwie możliwości pracy z mitem: jego ponowne opowiedzenie oraz swobodne przekształcenie w nowym kontekście.
Z tradycji mitologicznych, średniowiecznych wierzeń, alchemii i europejskiego folkloru korzysta także Joanne K. Rowling. W „Harrym Potterze i Kamieniu Filozoficznym” pojawiają się między innymi centaury, jednorożce, olbrzymi pies przypominający Cerbera oraz feniks. Tytułowy Kamień Filozoficzny nawiązuje do dawnych przekonań alchemików, którzy poszukiwali substancji umożliwiającej przemianę metali w złoto oraz stworzenie eliksiru życia.
Rowling przenosi te elementy do opowieści o szkole, dojrzewaniu, przyjaźni i walce z powracającym złem. Mitologiczne istoty zostają włączone w świat posiadający własne urzędy, przepisy, gazety, sklepy i system edukacji. Efekt komiczny wynika niekiedy ze zderzenia niezwykłości z codziennością. Jednocześnie dawne symbole pomagają opowiedzieć o lęku przed śmiercią i pragnieniu nieśmiertelności. Voldemort dąży do pokonania śmierci za wszelką cenę, natomiast Harry stopniowo uczy się, że nie można osiągnąć pełnego życia przez obsesyjne unikanie przemijania.
Szczególne miejsce zajmuje mit i folklor w twórczości Andrzeja Sapkowskiego. Świat opowiadań z tomu „Ostatnie życzenie” czerpie z wierzeń słowiańskich, mitologii antycznej, baśni europejskich i średniowiecznych legend. Pojawiają się w nim między innymi strzygi, rusałki, smoki, wampiry, dżiny i inne niezwykłe istoty. Nie jest to jednak wierna rekonstrukcja jednej rodzimej tradycji. Autor świadomie miesza różne źródła i poddaje je ironicznej reinterpretacji.
Geralt z Rivii przypomina mitologicznego pogromcę potworów, ale jego sytuacja okazuje się znacznie bardziej skomplikowana. Bohater często odkrywa, że potwór nie jest największym źródłem zła, a ludzie kierujący się strachem, chciwością czy uprzedzeniami potrafią być bardziej niebezpieczni niż istoty nadprzyrodzone. Wiedźmin nie walczy więc po prostu po stronie ludzi przeciwko chaosowi. Musi rozstrzygać konflikty, w których żadna strona nie jest całkowicie niewinna.
Sapkowski przekształca również znane motywy baśniowe. Historie przypominające opowieści o królewnie, złej macosze, zaklętym potworze czy spełniającym życzenia duchu zostają pozbawione prostego podziału na dobro i zło. Szczęśliwe zakończenie nie jest gwarantowane, a cudowna moc może sprowadzić dodatkowe nieszczęście. Autor pokazuje, że dawne schematy nie wystarczają do wyjaśnienia świata pełnego politycznych konfliktów, nietolerancji i moralnej niejednoznaczności.
Mit spełnia w fantasy także funkcję polityczną. Widać to w „Grze o tron”, pierwszej części cyklu „Pieśń lodu i ognia” George’a R.R. Martina. Autor korzysta z symboliki smoków, pradawnego zła, niezwykłych pór roku, świętych drzew i przepowiedni. W przedstawionym świecie istnieją konkurencyjne religie oraz opowieści o dawnej Długiej Nocy. Bohaterowie różnie interpretują te przekazy, a część z nich uważa je za zapomniane legendy.
Martin pokazuje, że mit może jednoczyć wspólnotę, uzasadniać władzę i wpływać na decyzje polityczne. Opowieści o pochodzeniu rodu dają władcom poczucie prawa do tronu, a przepowiednie skłaniają ludzi do uznawania wybranych osób za zbawców. Jednocześnie autor podważa tradycyjny model epickiego bohatera. Postacie pozornie przeznaczone do wielkich czynów mogą zginąć, ponieść klęskę albo błędnie zrozumieć własną rolę.
W świecie Martina czytelnik nie otrzymuje prostego potwierdzenia każdej legendy. Poszczególne źródła przekazują odmienne wersje przeszłości, a bohaterowie wykorzystują mity zgodnie z własnymi interesami. Fantasy staje się w ten sposób refleksją nad samym procesem powstawania mitu. Opowieść nie tylko przechowuje pamięć, ale może również zniekształcać historię i służyć sprawowaniu władzy.
Przywołane przykłady pozwalają wyróżnić kilka najważniejszych sposobów obecności mitu w literaturze fantasy. Pierwszym jest bezpośrednie zapożyczenie postaci, stworzeń i przedmiotów. W utworach pojawiają się bogowie, centaury, fauny, smoki, magiczne pierścienie, miecze, kamienie i napoje zapewniające niezwykłą moc. Takie elementy pozwalają czytelnikowi rozpoznać znaną tradycję i szybko zrozumieć symboliczne znaczenie postaci.
Drugim sposobem jest wykorzystanie archetypicznych struktur fabularnych. Bohater opuszcza dom, przechodzi próby, spotyka przewodnika, mierzy się ze śmiercią i wraca przemieniony. Wyprawa może mieć wymiar zewnętrzny, jak podróż Froda, albo wewnętrzny, jak spotkanie Geda z Cieniem. Fantasy zachowuje schemat mitu inicjacyjnego, lecz może go modyfikować i podważać.
Trzecim sposobem jest tworzenie własnej mitologii. Tolkien nie tylko wykorzystał dawne wierzenia, ale zbudował kosmogonię oraz wielowiekową historię fikcyjnego świata. Podobnie Le Guin stworzyła system prawdziwych imion, magii i równowagi obowiązujący w Ziemiomorzu. Autor fantasy przejmuje rolę mitotwórcy, chociaż jego dzieło pozostaje świadomie stworzoną fikcją.
Czwartą możliwością jest reinterpretacja oraz polemika. Sapkowski pyta, czy potwór zawsze jest zły, Martin pokazuje polityczne wykorzystywanie przepowiedni, a Le Guin przekształca mit pogromcy bestii w opowieść o zaakceptowaniu części samego siebie. Współczesna fantasy może ujawniać, że tradycyjne mity często uprzywilejowywały wojownika, władcę i mężczyznę, pozostawiając na marginesie doświadczenia kobiet, ludzi słabych oraz przedstawicieli innych kultur.
Mit nadaje literaturze fantasy głębię i pozwala połączyć jednostkową przygodę z uniwersalnymi pytaniami. Walka z potworem może symbolizować zmaganie z lękiem, wyprawa – dojrzewanie, magiczny przedmiot – pokusę władzy, a śmierć i odrodzenie – wewnętrzną przemianę. Dzięki temu fantastyczny świat nie jest jedynie miejscem ucieczki od rzeczywistości. Pozwala opowiadać o problemach obecnych również w codziennym życiu.
Literatura fantasy pełni zarazem część funkcji dawniej należących do mitu. Tworzy rozległe opowieści o walce dobra ze złem, pochodzeniu świata, odpowiedzialności i przeznaczeniu. Dostarcza wspólnych symboli rozpoznawanych przez miliony czytelników. Nie jest jednak nową religią ani prostym odpowiednikiem tradycyjnego mitu, ponieważ odbiorca zachowuje świadomość fikcyjności przedstawionych wydarzeń. Siła fantasy wynika właśnie z połączenia mitologicznej powagi ze swobodą autorskiej wyobraźni.
Mit i fantasy pozostają więc w relacji twórczego dialogu. Mitologia dostarcza postaci, symboli oraz struktur, ale pisarze nadają im nowe znaczenia. Tolkien tworzy nową kosmogonię i odwraca schemat wyprawy po skarb, Lewis wykorzystuje fantastyczny świat do opowiedzenia o ofierze i zbawieniu, Le Guin przekształca walkę z potworem w spotkanie z własnym Cieniem, Gaiman umieszcza dawnych bogów w świecie mediów i technologii, a Sapkowski oraz Martin podważają jednoznaczność tradycyjnych opowieści bohaterskich.
Literatura fantasy nie jest zatem jedynie zbiorem dawnych mitów ubranych w nowoczesny kostium. Jest przestrzenią, w której stare opowieści zostają ponownie opowiedziane, ocenione i przekształcone. Dzięki temu mit nie zamiera, lecz nadal uczestniczy w rozmowie o człowieku, jego lękach, pragnieniu władzy, potrzebie wspólnoty, stosunku do śmierci oraz poszukiwaniu sensu.
Lista lektur: Biblia, Hobbit, Silmarillion, Władca Pierścieni, Lew, czarownica i stara szafa, Czarnoksiężnik z Archipelagu, Amerykańscy bogowie, Mitologia nordycka, Harry Potter i Kamień Filozoficzny, Ostatnie życzenie, Gra o tron
Dla osób szukających pomocy w pisaniu prac polecamy serwis pisanie prac - profesjonalne korepetycje z wielu kierunków.
